Katharina van Kleef in jubilerend Valkhof

17 september 2009

Het is het laatste weekend van de tentoonstelling ‘Jan Jansen en Swip Stolk – twee meesterontwerpers’. We lopen door de prachtige zalen van het succesvolle Museum Het Valkhof in Nijmegen. Vanuit de archeologische zalen is het zicht op de Waal prachtig. Het water schittert in de najaarszon. Het museumbezoek bestaat vooral uit dames, die de schoenen van topontwerper Jan Jansen bewonderen. Onze interesse gaat vooral uit naar het grafische werk en de pictogrammen van de ontwerper Swip Stolk, die in de jaren ’70 bekend werd vanwege zijn vormgeving voor de VARA. De opmerkelijke ‘rode haan’ staat bij iedereen van onze generatie (50+) in het geheugen gegrift. We zijn verrast door het feit dat Stolk ook meubels ontworpen heeft. Dat hadden we niet achter hem gezocht. De tentoonstelling is fraai vormgegeven en de bijschriften zijn goed, doch summier. Gelukkig geven de video’s met interviews met de ontwerpers de achtergrondinformatie die we zoeken. Daar drommen ook de meeste vrouwelijke fans samen. 

De wereld van Katharina

De tentoonstelling rond de meesterontwerpers (met 54.000 bezoekers) is echter niet het belangrijkste project van het museum dit jaar. Museum Het Valkhof, dat tien jaar geleden geopend werd, organiseert dit najaar (vanaf 10 oktober t/m 3 januari 2010) een prachtige tentoonstelling: De Wereld van Katharina. Devotie, demonen en dagelijks leven in de 15de eeuw. Na de succesvolle expositie ‘de gebroeders Van Limburg’ in 2005 is nu het belangrijkste Getijdenboek van Katharina van Kleef uit ca. 1440 te zien.

Er zijn een paar dingen zeer bijzonder aan het Getijdenboek. Het exemplaar is afkomstig uit The Morgan Library & Museum in New York en is voor deze gelegenheid uit elkaar gehaald om na de tentoonstelling anders te worden ingebonden. Sinds de voorbereiding van de tentoonstelling rond de Limburg-broers is de samenwerking tussen Museum Het Valkhof en de Morgan Library zo goed dat het Nijmeegse museum uitgenodigd werd om het werk te exposeren. Dit biedt de unieke kans om ongeveer 100 pagina’s uit het rijk verluchte, anonieme meesterwerk, dat waarschijnlijk in Gelre of Utrecht vervaardigd is, aan het publiek te tonen.

Bovendien is het niet zomaar een handschrift. De anonieme miniaturist, die werkte in opdracht van Katharina van Kleef (1417-1476), hertogin van Gelre, wordt gerekend tot de top van de Noord-Europese boekverluchters uit de 15de eeuw. Met oog voor detail creëerde hij een intieme wereld van devotie, demonen en dagelijks leven (bijvoorbeeld ambachten) in de late middeleeuwen. Het werk werd waarschijnlijk door Katharina gelezen in haar residentie op de Valkhofburcht in Nijmegen - waarvan alleen nog een ruïne rest -, waar zij in 1457 en 1458 met haar gezin verbleef. Katharina zelf is ook in het boek terug te vinden; zij wordt drie keer in het boek geportretteerd, waarvan tweemaal in een bloedrode mantel gevoerd met hermelijnbont.

Over de kostbare rode mantelstof is nota bene een notitie teruggevonden in Katherina’s huishoudelijke administratie, die wordt bewaard in het Gelders Archief te Arnhem. Uit dezelfde administratie, de zogenoemde ‘keukenboeken’, zijn ook recepten te herleiden van specifieke maaltijden die Katharina heeft genuttigd (zoals het kerstmenu van 1457 op de Valkhofburcht) en andere informatie die een kijkje geeft in het dagelijkse leven van de hertogelijke familie.
Voor de tentoonstelling zijn ook andere belangrijke handschriften geleend; onder andere uit Museum Meermanno (dat ook een fraai Getijdenboek bezit dat is verlucht door de Meester van Katharina van Kleef), de Koninklijke Bibliotheek, het Brits Museum en de Staatliche Museen in Berlijn. 



Vier jaar is er gewerkt aan de voorbereiding van deze bijzondere expositie, die u niet mag missen!
Dat heeft drie publicaties bij Uitgeverij Ludion (Antwerpen) opgeleverd:

Rob Dückers, Ruud Priem (red.), The Hours of Catherine of Catherina of Cleves. Devotion, Demons and Daily Life in the Fifteenth Century. 364 pp. € 59,90
Wetenschappelijke catalogus bij de tentoonstelling De wereld van Katherina. Devotie, demonen en dagelijks leven in de 15e eeuw, die van 10 oktober 2009 t/m 3 januari 2010 te zien is in Museum Het Valkhof, Nijmegen. Met bijdragen van Prof. James Marrow, Dr. Anne Korteweg, Prof.dr Jos Koldeweij, Prof. Eberhard Koenig et al. 

Anne Margreet As-Vijvers (red.), De hand van de Meester. Het getijdenboek van Katherina van Kleef, Antwerpen 2009. Met bijdragen van Anne Margreet As-Vijvers, Saskia W. van Bergen, Claudine A. Chavannes-Mazel en Kathryn M. Rudy. 160 pp. € 24,90
De meesterhand van een anonieme kunstenaar creëerde rond 1440 een fabelachtig mooi getijdenboek voor de hertogin van Gelre, Katherina van Kleef. Deze rijk geïllustreerde uitgave voert de lezer mee in de wereld van het getijdenboek, waarbij onder andere de uiterst creatieve miniaturen die de Meester ontwerp worden belicht, zijn ongewoon fantasievolle randversieringen en bijzondere gave om het dagelijks leven in de middeleeuwen weer te geven.

Ruud Priem (red.), Op reis en aan tafel met Katherina van Kleef (1417-1476), Antwerpen 2009. Met bijdragen van Bert Thissen, Clemens Verhoeven, Aafje H. Groustra, Els F.M. Peters en Corinne Roes. 160 pp. € 24,90
Op basis van bronnenmateriaal, zoals de ‘keukenboeken’ waarin uitgaven voor het levensonderhoud van het middeleeuwse hof van Gelre staan genoteerd, geeft deze publicatie een ongelofelijk rijk geschakeerd beeld van de wereld van Katherina van Kleef. Er wordt ingegaan op reizen die werden ondernomen door het hertogdom Gelre en naar het Heilig Land, maar ook op de kennis aan Katherina’s hof over voeding en gezondheid, hoe men het eten bereidde, welke tafelmanieren gangbaar waren en de kleding die werd gedragen. Een boek om van te smullen, ook letterlijk, omdat de rijkdom aan informatie het zelfs mogelijk maakte om enkele menu’s te reconstrueren die aan Katherina’s hof kunnen zijn genuttigd.

Het tijdschrift Kunstschrift wijdt een speciaal nummer aan de tentoonstelling met bijdragen van verschillende specialisten. 

Marie Christine van der Sman, met dank aan Ruud Priem, conservator Oude Kunst

De wereld van Katherina. Devotie, demonen en dagelijks leven in de 15e eeuw. 10 oktober tot en met 3 januari 2010. Museum het Valkhof, Kelfkensbos 59, Nijmegen. Open: di-vr 10-17 uur, za-zo 11-17 uur. Info: www.museumhetvalkhof.nl of 024-36 08 805.