Erasmus en Toorop in Museum Boijmans Van Beuningen

20 december 2008

Bien étonné de se trouver ensemble: de principiële humanist Desiderius Erasmus (1466-1536) en de kunstenares Charley Toorop (1891-1955) die wars was van alle principes. Vier honderd jaar tijd bevindt zich tussen beide grootheden. Vernieuwers waren zij. Ieder binnen z’n eigen sociale milieu.
De schrijver en schilderes staan nu rug aan rug in Museum Boijmans. De bezoeker loopt van de ene tentoonstelling gewoon door in de andere. De intellectuele nalatenschap van beide kunstenaars is imposant. De bezoeker neemt de wijsheden van Erasmus in zich op. De grote ogen van Charley Toorop weerspiegelen de ziel van de kijker. Men wordt pijnlijk geconfronteerd met zichzelf, met de vanitas van het leven. Kunt u een betere besteding van de kerstdagen bedenken?

Erasmus was een genuanceerd criticus van de katholieke kerk en streed tegen decadentie, bijgeloof en uiterlijk vertoon. Daarmee bereidde hij de weg voor naar de reformatie.
De humanist is beroemd geworden met zijn tijdloze Lof der Zotheid, een bestseller die precies vijfhonderd jaar geleden geschreven werd en waarin de menselijke zwakheden genadeloos aan de kaak worden gesteld. De tekst had grote invloed, niet alleen op de schilders wier werk ruimschoots in de expositie aan bod komen, maar ook op politici, schrijvers en intellectuelen. Wie de Lof der Zotheid leest wordt getroffen door de verbluffende actualiteitswaarde van het werk. We kennen ze allemaal: de opportunisten en de witte boorden-criminelen. Vijf eeuwen geleden hadden ze alleen andere namen.
 
In de expositie (naar concept van Peter van der Coelen) worden de vrekken, oplichters en narren uit het moralistische werk van Erasmus in de schilder- en prentkunst van tijdgenoten getoond. Eén van de meest fraaie schilderijen is de Geldwisselaar en zijn vrouw van Quinten Matsys. Dit schilderij is voor het eerst in Nederland te zien. Op de overzichtstentoonstelling worden verder portretten van Hans Holbein de Jonge en Albrecht Dürer getoond uit o.a. het Louvre en musea uit New York, Londen en Madrid. Een gedekte tafel illustreert het tractaat De civitate morum puerilium  over goede manieren van de jeugd, waarin geschreven wordt dat het eten niet met de vingers uit schalen gepakt mag worden. Zo'n vermaning lijkt nu heel gewoon, maar in de 16de eeuws was dit een nieuwe ontwikkeling binnen het civilisatieproces van de Europese burgerij.  

Het voorbeeld van de gedekte tafel laat zien dat de deelverzamelingen van het museum goed gebruikt worden in exposities; het museum herbergt dan ook naast schilder- en prentkunst een grote collectie toegepaste kunst, zoals (archeologische) voorwerpen uit de collectie Van Beuningen- de Vriese. Om de objecten te 'linken' aan de schilderijen is onlangs een omvangrijk digitaliseringsproject bedacht. Het project 'Afbeelding Linkt Met Artefact'  (ontwerp: Fabrique, digitalisering: Cit) werd onlangs gehonoreerd met € 250.000 subsidie van Senter Novem. Dit nieuwe digitale documentatiesysteem is een unicum in de wereld. Het zal een standaard worden voor andere musea.

Vanuit de tentoonstelling, die verdeeld is in kleine kabinetten en dat het resultaat is van de bijzondere samenwerking tussen Krijn de Koning en grafisch ontwerper Tessa van der Waals, kan men de overzichtstentoonstelling van Charley Toorop binnen wandelen.
Maar liefst 120 schilderijen zijn bij elkaar gebracht, waaronder vrijwel al haar zelfportretten. De expositie ‘Vooral geen principes! Charley Toorop’ is samengesteld door Marja Bosma. Zij schreef ook de gelijknamige publicatie. Aan de hand van het werk volgen we de levensloop van de kunstenares. Vanaf het allereerste begin herkennen we de stijl die in het latere oeuvre zo sterk ontwikkeld is. Vanuit een sociale en politieke bewogenheid ontwikkelde haar werk zich van een expressionisme met gloeiende kleuren tot een confronterend realisme, waarin ze haar onderwerpen frontaal presenteerde. Dat geldt zowel voor haar opmerkelijke zelfportretten waarin ze de kijker doorboort met haar blik, als voor haar portretten van boeren, arbeiders en vissers. De kunstenares vraagt u: wie bent u en waartoe bent u hier op aarde?

Met die vragen verlaat ik het museum via de gloednieuwe entreehal. Bij de garderobe haal ik mijn jas op die aan een kledinghanger in de lucht hangt. Het lijken engelen zonder vleugels, die zwevende kledingstukken. Bij de uitgang loop ik langs de Gouden Kar met het nieuws van de dag (atelier Ted Noten). Ik raak al aardig in een kerststemming wanneer ik – diep in jas en gedachten verzonken – de regenvlagen in het Museumpark trotseer. Met dank aan Erasmus en Toorop.

Marie Christine van der Sman

bezoekersinfo: www.boijmans.nl