Goed vormgegeven boek mag niet kapot

23 november 2007

Op het eerste gezicht lijkt het geen gekke gedachte te zijn. Boeken kapot snijden om ze sneller te kunnen scannen en voor een groot publiek digitaal beschikbaar te stellen. De inhoud van publicaties kan op die manier beter bewaard worden want papier vergaat op den duur. Stapels papier scannen is aanzienlijk goedkoper. Nu worden boeken pagina voor pagina met de hand gescand. Een zeer arbeidsintensieve klus.

Als cultuurhistoricus juich ik een grotere digitale raadpleegbaarheid van (inter-)nationale publicaties toe en ben ik een voorstander van het project van de American Library of Congress, die in samenwerking met de UNESCO werkt aan een World Digital Library. Dat onze nationale Koninklijke Bibliotheek (KB) z’n gehele collectie wil digitaliseren is logisch. De KB behoort wat dat betreft tot de internationale voorhoede. Met de introductie van het e-depot, het opslagsysteem van elektronische documenten, tijdschriften en websites, behaalde de KB een wereldprimeur.

Toch dreigt men nu de plank volledig mis te slaan. Het is verbijsterend dat Hans Jansen, directeur van de afdeling Research & Development van de KB in de NRC (22-11-07) zegt: ‘Een boek is ook maar een informatiedrager. Het gaat toch om de inhoud?’ Nee, een boek behelst meer dan inhoud alleen. Dat zou hij toch moeten weten met de schat aan bibliofiele en bijzondere drukken die de KB bezit.

Er kleeft namelijk een groot bezwaar aan het versnijden en uitsluitend elektronisch beschikbaar stellen van boeken. Publicaties zijn niet alleen geschreven, maar ook vormgegeven. Veel boeken zijn ontworpen door bekende of minder bekende grafisch ontwerpers of ontwerpbureaus. Over vormgeving van boeken wordt zorgvuldig nagedacht. Er ligt een visueel concept aan ten grondslag: de omslag is ontworpen en het lettertype zorgvuldig gekozen. De typograaf maakt het boek op en selecteert het soort, het formaat en de dikte van het papier. Dat alles maakt van een tekst of beeldmateriaal een boek, dat er niet alleen aantrekkelijk uitziet, maak ook prettig bladert en lekker ruikt. Zo’n boek wil je raadplegen in de KB en geen elektronische versie.

Museum Meermanno in Den Haag en het Nederland Archief voor Grafisch Ontwerpers (NAGO) in Utrecht spannen zich in om boekvormgeving en originele grafisch ontwerpen voor het nageslacht te bewaren. Er is geen sprake van dat deze museum- of archiefobjecten versneden worden tijdens het digitaliseringproces. Het is waardevol en vaak uniek vormgevingserfgoed. Neem bijvoorbeeld de na-oorlogse publicaties van het Amsterdamse ontwerpbureau Total Design. Het zijn stuk voor stuk representanten van de strak vormgegeven Dutch Design waar we in Nederland zo trots op zijn. Collectioners items, waarvoor in antiquariaten veel geld wordt neergeteld.

Ook met duplicaten wordt zorgvuldig omgegaan. Ze worden als museum- of archiefobjecten behandeld: geregistreerd, geconserveerd, digitaal ontsloten en in tentoonstellingen geëxposeerd. Eén origineel inkijkexemplaar uit de collectie van Meermanno zal altijd voor de bibliotheekbezoeker beschikbaar blijven. Andere versies worden tentoongesteld of voor educatieve activiteiten gebruikt.
Een digitale versie kan het origineel niet vervangen. Net als bij schilderijen. Het bekijken van een afbeelding haalt het niet bij de sensatie die het bekijken van het origineel teweeg brengt.

Marie Christine van der Sman 

Geef uw reactie op dit artikel via  info@museumservice.nl