Boekrecensie

15 oktober 2007

D. Fleming e.a. New Roles and Missions of Museums. INTERCOM 2006 Symposium, Taiwan, 2007, 371 pagina’s.
INTERCOM, het ICOM-comité voor museummanagement, organiseerde in 2006 een symposium in Taiwan over de nieuwe taken en missies van musea. Deel 1 van een bespreking van de congrespublicatie. ISBN 978-986-00-9353-7 (secretariat@icom.museum)

David Fleming, de directeur van de Nationale Musea in Liverpool, is de goeroe in de wereld van de historische musea. Als sociaal historicus verkondigt hij all over the world het sociale belang van musea. Als voorzitter van INTERCOM benadrukt hij ook de economische impact van musea voor hun stad en regio. Fleming weet waarover hij spreekt. Als directeur van de Tyne&Wear Musea in noord-oost Engeland schreef hij in de jaren ’90 geschiedenis door grote groepen werklozen en migranten de musea binnen te halen. Daarvoor kreeg hij zelfs een koninklijke onderscheiding. Hij zorgde ervoor dat de participatie van die groepen aan het museumbezoek steeg van 27% (in 1989) tot 53% (in 1997). De musea werden voor hen een veilige basis, een plek waar men zich thuis voelde en waar hun eigen geschiedenis verteld werd. Een plek waar men hoop krijgt op een betere toekomst en de verwachting van een betere samenleving.

In Liverpool heeft hij aangetoond dat de bezoekers van de Nationale Musea voor een jaarlijkse besteding van 25 miljoen pond (37 miljoen euro) in de stad zorgen en zelfs 65 miljoen pond (100 miljoen euro) uitgeven in de regio rond Liverpool. In diezelfde stad is Fleming momenteel bezig een Internationaal Museum voor Slavernijgeschiedenis van de grond te krijgen. In dat museum wordt de transatlantische slavenhandel belicht. Het museum zal veel debatten initiëren over racisme en dicriminatie van het zwarte deel van de plaatselijke bevolking. 

Dit idealisme straalt Fleming ook uit in het openingsartikel, The museum as social enterprise, dat gewijd is aan de Amerikaanse museoloog Stephen Weil, de oprichter van INTERCOM, die in 2005 overleed.
Weil benadrukte dat musea, waarvan er geen twee hetzelfde zijn, sociale ondernemingen zijn. Het museum ontleent z’n bestaansrecht aan wat het doet, niet aan wat het is. ‘Een museum zonder sociale betekenis heeft geen nut’, is zijn stellige overtuiging. Als hij het over sociaal engagement heeft, vertelt hij over sociaal activisme, sociale betrokkenheid, sociale vooruitgang, sociale dienstverlening, sociale ontwikkeling, sociale uitwisseling en sociale uitkomsten. 

Fleming werkt deze thema’s verder uit. Volgens hem is een museum een democratische constructie, een relevante en machtige kracht in de maatschappij. Het kan veel meer zijn dan een trieste, saaie onderneming voor een kleine minderheid van hoog opgeleide en elitaire bezoekers. Fleming wil aan Weil’s model een aantal submodellen toevoegen, die aantonen welke sociale rol de musea in de samenleving kunnen vervullen. 

Volgens hem heeft het museum (a) een economische missie, (b) vervult het de rol van psycholoog, (c) is het een vrijheidsstrijder en (d) een trap waarmee je de hemel bereikt. Voordat hij deze thema’s uitwerkt waarschuwt hij de lezer: hou er rekening mee dat musea zeer divers zijn, dat het veel tijd kost voordat veranderingen zichtbaar zijn (soms wel 20 jaar) en dat samenwerking met andere partijen noodzakelijk is om succes te behalen. Positioneer je museum duidelijk in de samenleving en behandel je publiek respectvol. 

Voldoet het museum aan die voorwaarden dan kan het museum helpen achterstandswijken levendig te maken (zie het succes van het Gugenheimmuseum is het armoedige Bilbao), herstel is hier het kernbegrip. Het museum kan een spil worden in een locale gemeenschap; betrokkenheid is dan het sleutelwoord. Een sociaal museum staat ook in de frontlinie van discussies over racisme en discriminatie; debat is hier de kern van de zaak. Het museum dat tenslotte de ‘Stairway to Heaven’ biedt, zorgt ervoor dat kinderen al vroeg gefascineerd raken door kunst en geschiedenis. Het woord kans is hier het sleutelbegrip. 

Die musea geven bezoekers iets mee waarop mensen de rest van hun leven kunnen teren. Zij bieden mensen de mogelijkheid iets te leren waardoor hun blik op de wereld verandert. Volgens Fleming is dat de uitdaging voor elk museum. Musea kunnen een wezenlijke rol spelen in het sociale veranderingsproces van de maatschappij.

Marie Christine van der Sman